شست و شوی واژن؛ روش صحیح، باورهای غلط

شست‌ و شوی واژن از آن موضوع‌هایی است که بیشتر از علم، با عادت‌های قدیمی و تبلیغات شکل گرفته است. خیلی از خانم‌ها فکر می‌کنند برای تمیزی بیشتر، رفع بوی بد یا بعد از رابطه جنسی باید «داخل واژن» را هم بشویند؛ در حالی‌که منابع معتبر پزشکی تأکید می‌کنند واژن نیازی به شست‌وشوی داخلی ندارد و خودش سیستم خودپاک‌سازی دارد. شست‌وشوی درست فقط مربوط به ناحیه بیرونی است و اگر داخلی انجام شود می‌تواند خطر عفونت و مشکلات دیگر را بالا ببرد.

آیا شست‌وشوی داخل واژن لازم است؟

واژن یک عضو «خودتمیزشونده» است. ترشحات طبیعی واژن به همراه ریزش سلول‌های قدیمی، به‌طور مداوم محیط داخلی را پاک‌سازی می‌کنند. در همین فضا، باکتری‌های مفیدی مثل لاکتوباسیلوس‌ها زندگی می‌کنند و با حفظ pH اسیدی، جلوی رشد میکروب‌ها و قارچ‌های مضر را می‌گیرند. وقتی داخل واژن را می‌شویید، این باکتری‌های مفید و تعادل pH به‌هم می‌ریزد و بدن در برابر عفونت آسیب‌پذیرتر می‌شود.

دوش واژینال چیست؟

دوش واژینال یعنی شست‌وشوی داخل واژن با آب یا محلول‌های مختلف مثل ژل‌های معطر، صابون، سرکه، بتادین رقیق یا اسپری‌های بهداشتی. این کار با بطری یا وسیله مخصوص انجام می‌شود. دلیل رایج بودن آن بیشتر به باورهای فرهنگی و تبلیغات برمی‌گردد: تصور اینکه ترشحات طبیعی کثیف‌اند، فکرِ نیاز به تمیزی بعد از پریود یا رابطه، یا تلاش برای رفع بو. اما راهنماهای پزشکی می‌گویند دوش واژینال هیچ فایده اثبات‌شده‌ای ندارد و بهتر است انجام نشود.

بیشتر بخوانید: علت عفونت مکرر واژن

عوارض شست‌وشوی داخلی واژن و دوش واژینال

شست‌وشوی داخلی واژن حتی با آب ساده می‌تواند مشکل‌ساز شود، چون سد دفاعی طبیعی را تضعیف می‌کند.

افزایش خطر عفونت واژن (BV و قارچ)

وقتی با شست‌وشو، باکتری‌های مفید کم می‌شوند، محیط واژن از حالت اسیدی خارج می‌شود و شرایط برای رشد باکتری‌های ناسالم یا قارچ‌ها فراهم می‌گردد. به همین دلیل دوش واژینال با افزایش احتمال واژینوز باکتریال (BV) و عفونت قارچی ارتباط دارد.

بالا رفتن ریسک PID و التهاب لگن

دوش واژینال گاهی می‌تواند میکروب‌ها را به سمت قسمت‌های بالاتر هل بدهد و باعث بیماری التهابی لگن (PID) شود. PID درمان‌نشده ممکن است درد مزمن لگنی یا مشکلات باروری ایجاد کند.

افزایش احتمال بیماری‌های مقاربتی (STI)

برخلاف تصور رایج، دوش واژینال از بیماری‌های مقاربتی پیشگیری نمی‌کند. با از بین بردن فلور طبیعی واژن، حتی می‌تواند احتمال ابتلا به STIها را بیشتر کند.

خطرات برای بارداری و باروری

مطالعات متعدد دوش واژینال را با بارداری خارج‌رحمی، زایمان زودرس، وزن کم نوزاد و کاهش شانس باردار شدن مرتبط دانسته‌اند. علت اصلی همان به‌هم خوردن محیط طبیعی و بالا رفتن خطر عفونت‌هاست.

تحریک، خشکی و حساسیت پوستی

مواد معطر یا ضدعفونی‌کننده می‌توانند مخاط واژن را تحریک کنند و باعث خشکی، خارش یا سوزش مزمن شوند. حساسیت‌های پوستی در ناحیه تناسلی یکی از شایع‌ترین پیامدهای استفاده از شوینده‌های نامناسب است.

روش صحیح شست و شوی واژن

قانون ساده است: داخل واژن را نشویید؛ فقط ناحیه خارجی را ملایم تمیز کنید.

برای شست‌وشوی روزمره فرج:

• روزی یک بار با آب ولرم ناحیه خارجی را بشویید.
• اگر نیاز به شوینده دارید، فقط از شوینده‌های بسیار ملایم و بدون عطر استفاده کنید و آن هم روی پوست بیرونی.
• از صابون‌های قوی، شامپو بدن، ژل‌های معطر، اسپری‌ها و دستمال‌های بهداشتی خوشبو دوری کنید.
• با دست بشویید و از لیف زبر یا برس استفاده نکنید.
• بعد از شست‌وشو، ناحیه را آرام خشک کنید.

این توصیه‌ها در راهنماهای NHS و منابع تخصصی مراقبت از فرج به‌وضوح تکرار شده‌اند.

اگر پوست ناحیه حساس یا خشک است

در پوست‌های حساس، برخی مراکز درمانی توصیه می‌کنند از امولینت‌ها (کرم‌های مرطوب‌کننده بدون عطر) به عنوان جایگزین صابون استفاده شود تا خشکی و خارش کمتر شود.

بیشتر بخوانید: تنگ کردن واژن با لیزر در ساری

شست‌وشوی واژن بعد از رابطه جنسی

بعد از رابطه جنسی، شستن بخش بیرونی با آب کافی است. شست‌وشوی داخلی نه‌تنها تمیزی بیشتری ایجاد نمی‌کند، بلکه تعادل pH را به‌هم می‌زند و خطر عفونت را بالا می‌برد. همچنین دوش واژینال روش جلوگیری از بارداری یا STI نیست و نباید به این هدف انجام شود.

شست‌وشوی واژن در دوران قاعدگی

در پریود، شستن بیرونی با آب ولرم (حتی بیش از یک بار در روز اگر احساس راحتی می‌کنید) مشکلی ندارد. اما باز هم داخل واژن نباید شسته شود. تعویض منظم پد یا تامپون و استفاده از لباس زیر نخی کمک می‌کند محیط مرطوب و مستعد عفونت ایجاد نشود.

آیا ژل‌های بهداشتی بانوان لازم‌اند؟

بیشتر ژل‌های بهداشتی معطر یا «ضدعفونی‌کننده» برای استفاده روزمره ضروری نیستند و گاهی مضرند. راهنماهای بهداشتی می‌گویند برای تمیزی عادی، آب کافی است و در صورت نیاز به شوینده، باید بدون عطر و فقط برای ناحیه خارجی به‌کار رود. استفاده مداوم از محصولات قوی می‌تواند فلور طبیعی را تغییر دهد.

بوی واژن و ترشحات طبیعی؛ چه چیزی نرمال است؟

ترشحات سالم شفاف تا سفید و با بوی ملایم‌اند و در طول سیکل قاعدگی تغییر می‌کنند. وقتی ترشح زیاد می‌شود یا کمی بو می‌گیرد، همیشه نشانه بیماری نیست. اما اگر بوی تند و آزاردهنده، ترشح خاکستری/سبز، کف‌آلود یا پنیرمانند، خارش و سوزش شدید دارید، احتمال عفونت مطرح است. در این حالت دوش واژینال مشکل را بدتر می‌کند؛ باید علت با پزشک بررسی شود.

چه زمانی شست‌وشوی داخلی فقط با نظر پزشک انجام می‌شود؟

تقریبا هیچ‌وقت در مراقبت روزمره. تنها در موارد خاص پزشکی که پزشک برای درمان یا آماده‌سازی یک روند درمانی توصیه کند ممکن است «شست‌وشوی داخلی درمانی» انجام شود. انجام خودسرانه با مواد گیاهی یا ضد عفونی‌ کننده توصیه نمی‌شود.

بیشتر بخوانید: خشکی واژن چیست؟

باورهای غلط رایج درباره شست و شوی واژن

باور «واژن ذاتا کثیف است» یا «برای خوشبو شدن باید شسته شود» از مهم‌ترین ریشه‌های دوش واژینال است. واقعیت این است که ترشحات طبیعی بخشی از سیستم دفاعی بدن‌اند و واژن برای حفظ سلامت خودش به همان‌ها متکی است. همچنین شستن داخلی بعد از رابطه نه از بارداری جلوگیری می‌کند و نه بیماری‌ها را کم می‌کند.

نکات تکمیلی بهداشت واژن

لباس زیر نخی و قابل تنفس، تعویض لباس مرطوب پس از ورزش یا شنا، و پاک کردن ناحیه از جلو به عقب بعد از دستشویی، کمک می‌کند باکتری‌های ناحیه مقعد به واژن منتقل نشوند. اگر خشکی یا تحریک مداوم دارید، قبل از مصرف هر کرم یا دارو خودسرانه عمل نکنید و نظر پزشک را بگیرید.

خلاصه مطالب …

شست و شوی واژن اگر به معنای شستن داخل واژن باشد، نه لازم است و نه مفید؛ چون واژن خودش ساختار خودپاک‌سازی دارد. دوش واژینال می‌تواند تعادل طبیعی را به‌هم بزند و خطر عفونت‌های واژینال، PID، STI و مشکلات بارداری را افزایش دهد. بهترین و سالم‌ترین کار، شست‌وشوی ملایم فقط ناحیه خارجی واژن با آب ولرم و پرهیز از شوینده‌های معطر و قوی است. اگر ترشحات یا بوی غیرعادی دارید، راه‌حل شست‌وشوی داخلی نیست؛ باید علت پزشکی پیدا و درمان شود.